Praca nad tym tekstem rozpoczęła się od współpracy kuratorskiej przy realizacji wystawy Bożenny Biskupskiej w Pawilonie Czterech Kopuł we Wrocławiu, w ramach której, na prośbę artystki, przygotowałem małą część wystawy zatytułowaną Budowla Możliwa_Spotkanie. Refleksja nad koncepcją tego projektu, rozmowy z artystką, wizyty studyjne i analizy licznych innych jej dzieł doprowadziły w rezultacie do wyłonienia się perspektywy czytania jej sztuki daleko wykraczającej poza przygotowywany projekt. Pewne właściwości tego projektu, ściśle ze sobą powiązane, jak nomadyczność, czasowość, procesualność, tymczasowość, nieostateczność i przemijalność, jak również, mająca w nich wszystkich swe korzenie ontologiczno-estetyczna kategoria możliwości, rozpoznane jako istotne dla postawy Biskupskiej, skłaniają do przyjrzenia się twórczości artystki i manifestowanym w niej ideom nieco inaczej niż robiono to do tej pory. Postawa artystyczna, ugruntowana we wskazanym zestawie atrybutów, okazuje się bowiem znacząca także dla wielu innych dzieł i projektów Biskupskiej, co nakazuje przyjrzeć się im również z tej perspektywy. A to z kolei każe się zastanowić nad różnorodnością form przejawiania się tego zespołu właściwości w jej sztuce.

Idea ta wydaje się nieco karkołomna, gdyż większość prac Biskupskiej – pomimo tego, że możemy w jej twórczości odnaleźć dzieła o charakterze time based art – jest realizowana w formach, którym tradycyjnie przypisuje się zupełnie odmienne właściwości. Obrazy malarskie czy rzeźby – rodzaje, które dominują w sztuce Biskupskiej i wzbudzają największe zainteresowanie jej interpretatorów, stanowiąc tym samym główne obiekty ich odczytań jej twórczości – jawią się bowiem zwykle jako uosobienia stałości, trwałości, ostateczności i nieprzemijalności. Jednak w wypadku twórczości Biskupskiej okazuje się, że w strukturze wielu takich wydawałoby się ostatecznie ukształtowanych dzieł można odnaleźć też płynność tymczasowości i przemijalności.

Zacznijmy jednak te rozważania od refleksji na temat samej instalacji Budowla Możliwa_Spotkanie. To, bowiem, co wyłania się jej koncepcji ma poprowadzić dalsze analizy i uzasadnić proponowany sposób interpretacji sztuki Biskupskiej.

Budowla Możliwa_Spotkanie – instalacja przygotowana specjalnie na wystawę w Muzeum Narodowym we Wrocławiu z przeznaczeniem dla sali immersyjnej Pawilonu Czterech Kopuł – to dzieło złożone, wielowarstwowe i wielowymiarowe. Jego odniesienia kierują uwagę zarówno ku biografii Bożenny Biskupskiej, w której odnajdujemy wiele przedsięwzięć zmierzających do stworzenia i powołania miejsc o szczególnym przeznaczeniu, miejsc sztuki przede wszystkim, jak i do całości jej wystawy przedstawionej w okresie od 10 marca do 9 czerwca 2024 roku w Pawilonie Czterech Kopuł. W szczególności instalacja jest powiązana z rozwijaną od szeregu lat ideą utworzenia instytucji sztuki w dawnym sanatorium doktora Hermanna Brehmera w Sokołowsku.

Laboratorium Kultury – bo o nim tu mowa – zostało powołane do istnienia przez Fundację Sztuki Współczesnej In Situ, którą Bożenna Biskupska, Zygmunt Rytka i Zuzanna Fogtt założyli w 2004 roku. Obecnie Fundacja jest prowadzona przez Bożennę Biskupską i Zuzannę Fogtt. Wśród licznych artystycznych przedsięwzięć realizowanych w Laboratorium Kultury szczególne znaczenie przypisuję w kontekście tej wystawy Muzeum w Budowie (aczkolwiek całe wspomniane przedsięwzięcie – Laboratorium Kultury – niezmiennie pozostaje ważnym odniesieniem).

Muzeum w Budowie zakłada utworzenie w przestrzeni niegdysiejszego sanatorium przestrzeni dla zaproszonych artystów, kilkunastu gabinetów: każdy dedykowany jednemu artyście. Powstał już pierwszy z nich – Gabinet Kątów Energetycznych Józefa Robakowskiego, w przygotowaniu jest drugi gabinet – Stanisława Dróżdża. Obok, w innych gabinetach, ulokowane zostaną dzieła kolejnych artystów, z całego świata. Ich wybór nie został jeszcze dokonany. A w przestrzeni otaczającej wszystkie autorskie gabinety znajdują się bądź znajdą dzieła Bożenny Biskupskiej.
Muzeum w Budowie jest realizowanym projektem, ale też przestrzenią możliwą, budowlą możliwą. Możliwość jest niezwykle istotną właściwością ontologiczno-estetyczną nie tylko tego projektu, ale też całej sztuki Biskupskiej. Autorzy o niej piszący zwracają niekiedy uwagę na czasowy wymiar jej dzieł. Czasowość rzeczywiście przyjmuje w nich wiele różnych postaci, odgrywa w nich ważną rolę. Jednak możliwość to coś innego niż temporalność, coś więcej. Czasowość to procesualność, zmienność, progres i narracja. Możliwość to zgęszczona energia, entropia, wielokierunkowa nieskończoność i wolność. Tak rozumiana możliwość nie jest lokowana w przyszłości, choć ku niej też się specyficznie otwiera, dzieje się jednak przede wszystkim w wiecznym teraz, w teraźniejszości idei.

Tak obmyślone Muzeum w Budowie jest również miejscem spotkań. Na pierwszym planie są spotkania sztuki Biskupskiej ze sztuką zaproszonych artystów i artystek. Spotkania dzieł, w których możemy odnaleźć różne programy artystyczne, różne idee czy estetyki. Zbliżyć je do siebie może jedynie bezkompromisowość postaw ich twórców. Ramą dla spotkań dzieł sztuki i form twórczości są liczne inne spotkania określające charakter tego miejsca. Neogotycki styl sanatorium Brehmera sam w sobie jest spotkaniem różnych czasów architektury. Jego budynek jest miejscem, w którym spotykają się liczne historie, w których on uczestniczył. Sanatorium jako takie jest spotkaniem przeciwnie skierowanych choć współistniejących procesów: umierania i zdrowienia. Stając się muzeum sanatorium umieszcza wszystkie te procesy – jak i same dzieła sztuki – w przestrzeni pamięci, otwierając się na spotkania z odmiennymi oczekiwaniami i funkcjami.

Nie bez powodu przywołuję tu i charakteryzuję Muzeum w Budowie. Instalacja Budowla Możliwa_Spotkanie w znaczący sposób odsyła do tej koncepcji muzealnej. Jest jak tamta budowlą w budowie. Jest jak tamta spotkaniem budowli możliwej z budowlą istniejącą, w której pierwsza jest ulokowana. Jest spotkaniem potencjalności pierwszej i uporczywym trwaniem (w ciągłym zagrożeniu) drugiej. Jest też spotkaniem różnych opowieści związanych z każdą z nich. Odmienność tych narracji domaga się jednak także odkrycia ich bliskości a może wręcz wspólnoty. Stanowią ją wspólne ramy politycznych historii: przemieszczających się granic państwowych, za którymi nie podążają granice kulturowe. Te drugie pozostają w przestrzeni opuszczonej przez pierwsze, nie bronią już jednak terytorium przed nowymi formami i dyskursami kulturowymi, lecz otwierają się i pozwalają im połączyć się z zastanymi formami. Różnorodne procesy przenikają się, powołując wspólnie przestrzeń kultury hybrydycznej i transnarodowej i – ostatecznie – świat transkulturowy.

Instalacja Budowla Możliwa_Spotkanie jest również spotkaniem trojga twórców: dwóch artystek i artysty, spotkaniem ich dzieł we wspólnej przestrzeni. Inaczej niż w Muzeum w Budowie prace uczestniczących artystek i artysty nie są lokowane w odrębnych miejscach-gabinetach, lecz są umieszczone w jednej wspólnej przestrzeni. I co prawda możemy stwierdzić, że obu wypadkach spotkanie i związek ma charakter dialogu, lecz powinniśmy zarazem dodać, że dialog ten przybiera w każdym wypadku inną postać. W Muzeum w Budowie wszyscy uczestnicy zachowują autonomię, odrębność, pokazując własne dzieła odseparowane w przestrzeni fizycznej muzeum a połączone jedynie w dyskursywnym dialogu, w przestrzeni symbolicznej. Natomiast w instalacji Budowla Możliwa_Spotkanie dochodzi do integracji trzech różnych postaw artystycznych i procesów twórczych oraz ich materializacji, która ostatecznie prowadzi do powołania do istnienia jednego, wspólnego dzieła.

Spotkania i dialogi zachodzące w przestrzeni instalacji nie dotyczy jedynie interakcji między stworzonym przez Bożennę Biskupską fizycznym obiektem zbudowanym z modułów rusztowań a cyfrowymi, projektowanymi strumieniami obrazów. Dialog zachodzi także wśród samych obrazów. Laura Adel określa bowiem swoją twórczość jako zdążającą ku formom organicznym, operuje głównie czernią i bielą, podczas gdy Bartosz Radzikowski podkreśla zainteresowanie koncepcją szumu, wykorzystuje formy geometryczne i interesuje się znaczeniem i oddziaływaniem barw. Tytułowa idea możliwości w wypadku tej instalacji – możliwego wspólnego dzieła trojga artystów – to także możliwość powiązania różnych estetyk w koherentną wspólną wypowiedź, gdzie w ramach powołanej wspólnoty twórczej zostaje również zachowana odmienność i słyszalność indywidualnych głosów. Adel i Radzikowski, dokonując interwencji w materialnej przestrzeni wypełnionej budowlą Biskupskiej zmierzają bowiem zarówno do integracji swych prac w całościowej strukturze dzieła, jak i do zachowania ich rozpoznawalności. Hybrydyczność okazuje się tu niezwykle istotną właściwością dzieła.

Budowla Możliwa_Spotkanie, ze względu na jej formę i koncepcję, pozwala wpisać ją w ramy szeroko pojmowanej twórczości Biskupskiej, wliczając w to także tworzenie miejsc. Modularna struktura rusztowań natomiast, stanowiących materię dzieła, nie tylko paradoksalnie prowadzi do zastąpienia wznoszonej budowli przez konstrukcję utworzoną z narzędzi służących jej budowie. Ów paradoks doskonale skądinąd wyraża symboliczny wymiar pojęcia możliwości. Poprzez swą modularność i rozkładalność budowla zyskuje też inną ważną właściwość: mobilność. Budowla jest wznoszona po to, aby ją następnie rozebrać i ponownie wznieść w innym miejscu. Ta jej właściwość nadaje budowli charakter nomadyczny. Budowla możliwa podąża w ślad za artystką, stając się formą jej sztuki i jej egzystencji. Jednak idea, aby potraktować budowlę możliwą, wraz ze wszystkimi związanymi z nią właściwościami, które zestawiłem na początku tego tekstu, jako koncepcję, która pozwala interpretować twórczość Bożenny Biskupskiej w jej całości wymaga dalszych uzasadnień. I trzeba też będzie przyjąć, że będzie to jedynie jedno z możliwych jej odczytań.

W dalszej części tych rozważań podejmę analizę prac badawczych i krytycznych poświęconych twórczości Bożenny Biskupskiej, poszukując w nich śladów interpretacji podobnych do proponowanej tu przeze mnie. Następnie poddam refleksji wybrane dzieła z twórczości artystki, starając się w ich różnorodności odnaleźć wspólne, choć różnie się manifestujące cechy, zgodne z przedstawionym wcześniej przeze mnie zestawem właściwości. Ostatecznie przedstawię syntetyczną konkluzję rozważań – proponowany obraz twórczości Biskupskiej.

Ryszard W. Kluszczyński

(fragmenty tekstu zostały opublikowane w wydawnictwie towarzyszącym wystawie Bożenna Biskupska. Artystka i Budowla Możliwa zorganizowanej w 2024 roku w Pawilonie Czterech Kopuł – oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu)